🔹در آیاتی که درباره صاحبان «مرض قلب» سخن گفته شده

(بخش چهارم)
🔹در آیاتی که درباره صاحبان «مرض قلب» سخن گفته شده، مرحوم علامه توضیح می‌دهند که این تعبیر منحصر به منافقان نیست. گرچه منافقان در مرتبه بالای این بیماری قرار دارند و به‌طور کامل از مسیر حق منحرف شده‌اند، اما ممکن است برخی از مؤمنان نیز به درجاتی از این ضعف و بیماری دچار شوند. یعنی مرکز تصمیم‌گیری، اندیشه، محاسبه و تشخیص آنان دچار خطا شود. امروز از این حالت با تعبیر «خطای محاسباتی» یاد می‌کنیم. ممکن است انسان در تصمیم‌گیری‌ها و درک خود نسبت به خداوند، هدایت‌های الهی و مسیر حق، دچار تردید شود و همین تردید نگذارد که تصمیم درست بگیرد.

🔸مرحوم علامه وجه اشتراک منافقان با برخی از مؤمنانی را که دچار ضعف شده‌اند، همین می‌دانند که هر دو به نوعی «بیماری قلب» مبتلا هستند؛ یعنی آن جایگاهی که باید بر اساس هدایت الهی تصمیم صحیح بگیرد، دچار آسیب شده است. به تعبیر امروزی، گویی نرم‌افزار این مرکز تصمیم‌گیری به ویروس یا بدافزار آلوده شده و در نتیجه، محاسبات آن دچار خطا می‌شود. قرآن نیز همین حقیقت را بیان می‌کند: «فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ…» یعنی اگر این بدافزار وارد کانون اندیشه، فهم و تصمیم‌گیری انسان شود، محاسبات او دچار خطا خواهد شد. سپس قرآن می‌فرماید: «يُسَارِعُونَ فِيهِمْ» یعنی به جای آنکه در مسیر صحیح حرکت کنند، با شتاب به سوی مسیر نادرست می‌روند. این آیه پس از آیه‌ای آمده که می‌فرماید:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاءَ، بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ…»
قرآن هشدار می‌دهد که گمان نکنید راه حل مشکلات، تکیه بر یهود و نصارا و ولایت‌پذیری از آنان است. سپس ادامه می‌دهد: «فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسَارِعُونَ فِيهِمْ» یعنی کسانی که دچار بیماری قلب و خطای محاسباتی شده‌اند، با شتاب به سوی آنان می‌روند. مرحوم علامه در اینجا نکته ظریفی را بیان می‌کنند. ایشان می‌فرمایند تعبیر قرآن این نیست که فقط «به سوی آنان» می‌روند، بلکه گویی در آنان حل می‌شوند و با شتاب خود را در آن مسیر قرار می‌دهند. دلیل این رفتار نیز در ادامه آیه آمده است: «يَقُولُونَ نَخْشَى أَنْ تُصِيبَنَا دَائِرَةٌ» یعنی می‌گویند: «ما می‌ترسیم حادثه ناگواری برای ما پیش بیاید.» تصور می‌کنند اگر این مسیر را انتخاب نکنند، گرفتار مشکل خواهند شد. این آیات در سوره مائده آمده است. همچنین در سوره فتح نیز تعابیری وجود دارد که همین معنا را تأیید و تبیین می‌کند؛ همان آیاتی که حضرت آقا توصیه فرمودند مورد توجه قرار گیرد.

🔸در سوره فتح قرآن کریم دو گروه را معرفی می‌کند. گروه نخست، کسانی هستند که دچار خطای محاسباتی می‌شوند. این همان تعبیری است که در سوره مبارکه فتح آمده است؛ افرادی که وقتی مسیر حق، دین و قرآن برای آنان تبیین می‌شود، در محاسبات خود دچار اشتباه می‌شوند و می‌گویند: «این راه‌حل نیست؛ با این مسیر چیزی به دست نمی‌آید.» قرآن درباره این افراد می‌فرماید: «ذَلِكَ فِي قُلُوبِهِمْ…»؛ یعنی ریشه این نگاه در قلب‌های آنان است. آنان این مسیر را با چنین محاسبه‌ای ارزیابی می‌کنند. حتی ممکن است سخنانشان بسیار آراسته و به تعبیر امروز، «بزک‌شده» و ظاهراً منطقی و قابل قبول باشد، اما قرآن در ادامه می‌فرماید: «وَكُنتُمْ قَوْمًا بُورًا»؛ یعنی واقعیت این‌گونه نیست. اگر با این محاسبات حرکت کنید، دچار خطا خواهید شد.

🔹در آیات پیش از آیه ۱۲ سوره فتح نیز همین مطلب بیان شده است. قرآن کسانی را معرفی می‌کند که در نگاه و محاسبات خود دچار اشتباه می‌شوند. سپس می‌فرماید: «يُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ…» علت این گرفتاری چیست؟ چون این افراد گرفتار گمان‌های نادرست می‌شوند و محاسباتشان بر پایه سوءظن شکل می‌گیرد. قرآن از آنان با تعبیر «الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ» یاد می‌کند و سپس می‌فرماید: «عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ» یعنی نه‌تنها محاسبات آنان درست نیست، بلکه همان عواقب سوئی که از آن می‌ترسند، در نهایت گریبان خودشان را خواهد گرفت. آنان تصور می‌کنند اگر مطابق این محاسبات عمل کنند، از پیامدهای منفی جلوگیری می‌شود؛ در حالی که قرآن می‌فرماید درست برعکس است. همین مضمون را در سوره مبارکه مائده نیز مشاهده می‌کنیم؛ آنجا که عده‌ای با شتاب می‌گویند باید چنین اقدامی انجام دهیم، زیرا می‌ترسیم گرفتار عواقب بد شویم. استدلالشان این است که می‌خواهند از پیامدهای سوء جلوگیری کنند، اما قرآن می‌فرماید راه پیروزی این نیست. هنگامی که فتح الهی فرا برسد، خواهند فهمید مسیر درست، آن راهی نبود که آنان انتخاب کرده بودند و آن زمان پشیمان خواهند شد.

✅ @saeedjalily